Sự thật, ý kiến, tin giả và thiên kiến

Nhắc lại – nâng cao: Level 2 (buổi 8) đã học kiểm tra nguồn, đọc ngang và dấu hiệu tin giả. Buổi này nâng lên: tách sự thật khỏi ý kiến, nhận ra thiên kiến của chính mình, và áp dụng cho tin ngành nghề, tin tuyển dụng.

1. Sự thật, ý kiến, suy đoán.

• Sự thật: kiểm chứng được, ai kiểm tra cũng ra cùng kết quả ("Lớp có 42 sinh viên").
• Ý kiến: đánh giá của một người ("Lớp này học chán").
• Suy đoán: điều chưa xảy ra hoặc chưa có bằng chứng ("Ra trường chắc thất nghiệp").

Ý kiến không sai, nhưng cần gọi đúng tên. Khi ai đó trình bày ý kiến như sự thật, hãy hỏi: "Dựa vào đâu?".

2. Ba câu hỏi về nguồn. Trước khi tin hoặc chia sẻ, hãy hỏi: Ai nói? (người hoặc tổ chức nào, có chuyên môn không, có lợi ích gì). Dựa vào đâu? (có số liệu gốc, nghiên cứu, văn bản không). Khi nào? (thông tin còn đúng lúc này không). Với số liệu, hỏi thêm: đo thế nào, trên bao nhiêu người.

3. Đọc ngang thay vì đọc dọc. Người kiểm chứng chuyên nghiệp không đọc kỹ một trang web để đánh giá nó; họ mở tab mới, tìm xem các nguồn khác nói gì về trang đó và về thông tin đó. Nhóm nghiên cứu của Sam Wineburg ở Đại học Stanford gọi đây là "đọc ngang". Cách này nhanh và chính xác hơn việc tin vào giao diện đẹp hay giọng văn chắc chắn.

4. Dấu hiệu của tin giả và tin câu view. Tiêu đề giật gân, con số tròn trịa quá mức ("100% có việc"), không có tên tác giả hay ngày, chỉ có ảnh chụp màn hình, kêu gọi chia sẻ gấp, đánh vào cảm xúc sợ hãi hoặc phẫn nộ. Người mặc áo blouse trong video không có nghĩa là bác sĩ; thông tin sức khỏe hãy hỏi nhân viên y tế.

5. Năm thiên kiến thường gặp. Daniel Kahneman và Amos Tversky đã chỉ ra rằng não người hay đi đường tắt và dễ mắc lỗi theo những cách có thể đoán trước.

• Thiên kiến xác nhận: chỉ tìm và tin điều khớp với niềm tin sẵn có.
• Mỏ neo: bị con số đầu tiên nghe được kéo theo.
• Sẵn có: nghĩ điều gì dễ nhớ (vừa đọc, vừa thấy) là điều hay xảy ra.
• Chi phí chìm: tiếp tục vì "đã bỏ nhiều công sức, tiền bạc", dù không còn hợp lý.
• Đám đông: làm theo vì ai cũng làm.

Biết tên thiên kiến giúp mình dừng lại đúng lúc để tự hỏi.

6. Cố ý nhìn nhiều góc. Trước một quyết định quan trọng, hãy lần lượt nhìn từ 5 góc: dữ kiện đang có, cảm xúc của mình và người liên quan, rủi ro, lợi ích, ý tưởng khác. Tìm ít nhất một người có ý kiến trái chiều và nghe hết lý do của họ.